xaabalay

-da: (magac, dhedig, keli) qof ama dad. xaabada gura oo ka shaqaysta. Islaan xaabooley ah ayaa shaqo fiican la siiyay. Dh: xaabalay.

(fal) dan ka gal oo wax ka qabashada arrin jirta xil iska saar. Dh: xaallee.

m.dh la-mid: waabaayo.

(Wabai) N Acokanthera schimperi (DC.) Schweinf. Apocynaceae.

-da: (magac, dhedig, keli) sunta lagu dhinto sida ta maska iyo bahalaha kale. Masbaa qaniino waabaaydiisii baa saaqday.

-da: (magac, dhedig, keli) bahal yar oo cayayaanka ka mid ah oo leh ubuc madaxeega aad uga weyn. Xaableyda lama laayo. Dh: dhiidhiyo, uxu.

xaabley -da: (magac, dhedig, keli) dad danyar ah oo waxa ku hadha hilibleyda ka iibsadda. Dh: danley. Li: lacagley.

-da: (n) birds that can fly ~ haad

m.dh.u Haween; dumar.

-da: (magac, dhedig, keli) eeg xaawalay.

(fal) rasaas ku rid oo ku toogo. Dh: xabbadee, rasaasee.

(fal) kaftan dacaayad ah ku dheh. Dh: xafaalee, dacaayadee, xifaalay.

(fal) neef dhimanaya gawrac si aanu duufin. Laxda xalaalay intayna duufin. Dh: qal xalaalee, gawrac. Li: duufi.

xalaalay: (fal) ilma yar baarada ka goo gaar ahaan gabadh. Wiilku intuu yaryahay xalaalay. Dh: gud, baaragoo, xalaalee.

xalaalay: (fal) ammaano ciddii lahayd illaws iska yeelo. Hadduu kombiyuutarka kuu soo doona waayo ka xalaalay. Dh: xalaalee.

xalaalay: (fal) shay inuu bannaan yahay banne ku fatwoo. Cunidda jaadka xalaalay: Dh: xalaalee bannay.

-da: (magac, dhedig, keli) wax aan jirin oo khiyaal ah oo wixii la waayo loo aaneeyo.

erey yaab iyo naxdin isku jirta lagu cabbiro oo tilmaamaya in qofka leh uu rafaad iyo hoog u dhammaaday. Dh: ba'yaalay, ba'ay. balanbali: (fal) qof dhib iyo kadeed noloshiisa oo dhan saameeya u keen. Bakhayl marwo bilicsan uu guursaduu balanbaliyaayey. Dh: saxariiri, silci. balanbalin -ta: (magac, dhedig, keli) daranyo iyo haydaarto u gaysasho. Dh: hoojin, silcin, saxariirin.

(fal) geel, dhereg aawadii la orod oo cagaha dhulka la dhac. Geel baa ku baabbaceeyey adhi. Dh: baabbacee.

(fal) wax aan gudihisa wax ku jirin ka dhig: eber ka dhig. Dh: baabbahee, madhi, faaruqi, dhammee.

m.f.dh eeg balbalee.

-ta: (magac, dhedig, keli) meel hadhayn.

(fal) awr, mid kale qallaxatee.

m.l la-mid: gabbaldaye.

-ga: (magac, lab, keli) qorraxdu dhanka ay jirto eegid.

(fal) cid kale, bogaadi, tahniyadee.

(fal) «u ~» cid kale, bogaadi; hanbalyo u dir.

-ta: (magac, dhedig, keli) meel godan, kaabad u samayn; buundo u samayn oo dhisid.

-ta: (magac, dhedig, keli) afar ka dhigid. Dh: afrayn.

(fal) waabay mari ama sii; sunta masaska iyo wax la mid ah mari. Fallaadha waabaayay. Dh: waabaayee, sumee.

(Haba-ad) N, C, S Sericocomopsis pallida (S. Moore) Schinz Amaranthaceae.

N Heliotropium sp. Boraginaceae.

S, N Ocimum tomentosum Oliv. Labiatae.

(fal) wax mamnuuc ah oo xaaraan ah ka dhig. Sigaarka xaaraamay. Dh: xaaraamee, mamnuuc. Li: xalaalay, xalaalee, bannee.

(Xabbadayn-ta)

Xabbado la dhicid, ku ridid.

m.f.dh eeg xabbadee.

vl. n. shooting, fusillade, strafing

-ta: (magac, dhedig, keli) xabbado la dhicid; rasaas ku ridid. Dh: rasaasayn.

de: shooting, fusillade, strafing

initial: x

lx: xabbadayn

pd: (-ta)

ps: vn-f

key: xabbadayn

-ka: (magac, lab, keli) xabbado ku ridid.

-ta: (magac, dhedig, keli) cid la kaftamid oo dacaayadayn. Ninkaasi xafaalaynta wuu ka cadhoodaa. Dh: xifaalayn, xafaalays. xafaalays -ta: (magac, dhedig, keli) faan iyo dacaayad isku jira samayn.

(Xalaalayn-ta)

Xalaal ka dhigid; Bannayn.

m.f.dh eeg xalaalee. la-mid: xalaalays.

Legittimazione

Legitimize

-ta: (magac, dhedig, keli) ilmo yar gaar ahaan gabadh baaro ka goyn. Dh: gudid, gudis.

xalaalayn-ta: (magac, dhedig, keli) xalaal ka dhigid oo inuu bannaan yahay sheegid. Dh: bannayn xalaalays.

xalaalayn-ta: (magac, dhedig, keli) neef dhimanaya gawracid. Bisinka ku bilaw xalaalaynta neef. Dh: gawricid, birayn. Li: duufin.

xalaalayn -ta: (magac, dhedig, keli) ammaano ciddii lahayd illawsiin oo iska yeelasho.

m.l la-mid: xalaalayn.

-ta: (magac, dhedig, keli) eeg xalaalayn.

-da: (magac, dhedig, keli) afarta madhabood middood oo sheekheedu yahay Axmed binu Xanbal oo noolaa qarnigii 3aad ee Hijriga.

(fal) cid kale xasarad kula kac. Aaddaday baa isoo yidhi: dadka wada xasaraday, ka ku dilaa dad kuma jiro, kaad dishaana dayid ma leh. Dh: xasaradee, alyadee, maag.

(tilmaame) wax xalay dhashay oo cusub ah.

xalaydhalay -da: (magac, dhedig, keli) hoshiis ku saabsan godob dhiig oo horay loo kala qabey oo lagu heshiiyo in la isa saamaxo oo laga soo qaado sidii wax aan dhicinba. Dh: xaladhaley.

(fal) arrin ama talo curi; arrin hindis oo taabbage-lintiisa qorshee. Talaan aabay lahaa, tusmaan gaadhsii lahaa, tilmaan abid baan lahaa. Dh: astay, aabee, qorshay, dheego.

aabay: (fal) wax u aabbayeel; tixgeli oo aabbee. Aabay waalidkaaga ajar baa ku jiree. Dh: aabee, aabbayeel.

-da: (magac, dhedig, keli) bir yar oo afaysan, daab la qabsado na leh oo wax lagu goosto laguna dagaallamo. Waxay ka yartahay billaawaha. Dh: toorray, toorri, amley.

(Xalay-da)

Habeennadii la soo dhaafay, kan ugu danbeeyey; (ama xalayto).

m.dh Habeennadii la soo dhaafay, kan ugu dambeeyay. la-mid: xalayto.

m.dh Habeennadii la soo dhaafay, kan ugu dambeeyay. la-mid: xalayto.

f. n. last night, yesterday evening

(adv) last night ~ xaleyto

(fal) wax saabuun lagu maydhay biyo caddaan ah kaga saar oo saabuunta ku dhaafi. Dh: xalee, xallee.

xalay-da: (magac, dhedig, keli) xilliga kolkaa la jooga habeenka ka horreeya ee tegey; habeennadii dhaafay kii u dambeeyey. Dh: xalayto, xalaytoole.

a: xaley

de: last night, yesterday evening

initial: x

lx: xalay

pd: (-da)

ps: n0-f-time

key: xalay

de: I was (in a place) {N}

lx: aallay

ps: v4c-1sg-ind-past

key: aallay

m.dh la-mid: abbaaye.

-da: (magac, dhedig, keli) erey gabadha loogu yeedho oo uu macnihiisu yahay; walaaley. Waxa isugu yeedha, kuwa wada dhashay, xigtada iyo inta isjecel. Dh: abbaayo.

-ga: (magac, lab, keli) geedmidhood aad u dheeraada oo dusha sarena ku yeesha caleemo balballaadhan iyo midho waaweyn oo dhexda iniinyo badan ku leh. Dh: manfafaay, canbefilfil.

(ereydhawaaq) riyaha loogu yeedho oo la macne ah 'kaalay'.

Kaalay!

Imaw; agtayda imaw.

f.a (kaalaya, w) Agtayda imow.

f.a (kaalaya, w) Agtayda imow.

imperative v., sg. come!

(expression) come here!

(fal) halkan imo; imo meeshan aan joogo. Dh: imo. Li: teg.

de: come! Defective imperative form only

lx: kaalay

pd: (kaaley)

ps: v4b-imp-sg

see: imow

key: kaalay

m.dh Xirmo hal ah oo hal mar qof qaado.

-da (magac, dhedig, keli) xidhmo hal mar qof qaado.

-da: (magac, dhedig, keli) meel haadaan ah; jar aad u dheer, meel qaw ah. Laandaaqa geeluba, laantii jarka u dhaw, intuu laac isleeyahay, saw laalayda kama dhaco. Dh: jar, haadaan, garbo, qaw, waraar, gebi, laalley.

(fal) caanaha qaab ka dhig. Qaabay caanaha martaa joogtee.

qaabay: (fal) hannaan iyo hab lagu garto u yeel. Hawshu horta sida ay kuugu muuqato u qaabay annana waan kula saxaynaa. Dh: nidaami, habee, suuree, qaabee.

(fal) xayawaan saalo dhig. Lo' saalaysay oon baa haya. Dh: saalood, saalee

saalay: (fal) saalo dhig: saalood.

(Waabay-da)

Waabaayo.

waabay¹: m.l Geedka xididkiisa laga sameeyo waabaayada.

waabay²: m.dh la-mid: waabaayo.

m. n. large tree species, growing in the mountains, from which poison is obtained

waabay [feminine] n. poison

-da: (magac, dhedig, keli) eeg waabaayo.

waabay-ga: (magac, lab, keli) geed buuraha ka baxa oo xididkiisa laga sameeyo sunta fallaadhaha la mariyo.

(Waalay-ga)

Qaalin ama dibi qooqii ugu horreeyey qooqan.

m.l (-yo, m.dh) Qaalin, dib markii ugu horraysay qooqay; qooqan.

m. n. male animal coming into rut ~ heat for the first time

(fal) ciyaarta waalada ciyaar.

waalay-ga: (magac, lab, keli) qaalin, dibi ama orgi aan weli adkaan oo joome noqon. Dh: geesbooc. Li: joome.

de: male animal coming into rut ~ heat for the first time

initial: w

lx: waalay

pd: (-ga)

ps: n2a-m

key: waalay

(Xaalad-da)

Xaal.

m.dh la-mid: xaal¹ (3).

m.dh la-mid: xaal.

State

condition

f. n. fine, compensatory payment

xaalad [feminine] n. state, condition; affair, situation; case, argument

-da: (n) 1. condition (kon-di-shin); situation (siju-weey-shan); circumstance (sir kom istans); state (isteeyt) wadci, wacyi, marxalad, duruuf. 2. stage (isteeyj). Ex: xaaladda kowaad; the first stage

-da: (magac, dhedig, keli) si ay arrini tahay xilli gaar ah. Xaaladda dalku way deggen tahay.

حالة

(Hara) Polygala senensis KI. Polygalaceae.

(falkaabe) erey tusa illaa halka u dambeysa ee arrin looga jeedo. Dh: illaa, maca.

(Xabaa-sha)

Godka dadka dhinta lagu xabaalo; qabri (ama xawaal).

xabaal¹: m.l la-mid: xabaalid.

xabaal²: m.dh (-lo, m.l) Qabri.

xabaal³: f.g1 (-aalay, -aashay) Wax aasid.

xabaal¹: m.dh (-lo, m.l) Qabri.

xabaal²: f.g1 (-aalay, -aashay) Wax aasid. m.f.dh, xabaalid.

f. n. tomb, grave, cemetery

xabaal v. bury (a person), inter; dig a grave

-xabaasha: (n) grave (gareeyv); tomb (tuum); a place of burial ~ duug, qabri

xabaal -ay / xabaashay: (v) bury (bee-ri); bury in the ground; inter (in-teer) ~ aas

(fal) qabri ku aas; god u qod oo ku aas Meydka xabaal. Dh: duug, asaruur.

xabaal-sha: (magac, dhedig keli) godka dada dhinta lagu xabaalo. Xeeldheereheedii, kol hadd xabaal galay ayaa xarafkii hoosdhabi. Dh: qabri, xawaal.