waliba

(Culaab-ta)

Baariga hoos u dhacaya oo wax waliba ku hayaan waxa sida, jiidashada dhulka daraaddeed; culays.

(Dheg-ta)

1. Xubinta oogada ku taal oo dhawaaqa, yeerta iyo shanqarta qabata oo garata; xubinta maqalka; dhegta dadku waxay u qaybsantaa saddex meelood oo mid waliba hawlo gaar ah qabato; dheg soke, dheg dhexe iyo dheg shishe.

2. (weel, qalab, kd.) meelo sida dhegta soo baxsan oo la qabto ama wax kale tara; carrab.

3. Magac wanaagsan; caannimo; sharaf.

(Farammaggoogga-da)

Bahal jaadad badan ah oo badda ku jira: wuxuu lee yahay oogo jilicsan oo la moodo buufin yar oo la afuufay iyo siddeed lugood ama gacmood oo dhuudhuuban oo sidii raamo uga lusha oo mid waliba guda'ujeeddada ku leedahay goobo yaryar oo dherer ugu taxan oo wax ku dhegdhega oo nuuga; (ama farammuggo).

(Goroya-da)

Shinbiraha hadda adduunka ku nool tan ugu weyn; waxay ku dhaqantaa Afrika iyo Bariga Dhow, waxay leedahay sur dhuuban oo dheer iyo madax yar; lugo iyo bowdyo diiran oo mid waliba ku dhammaato labo suul; baalal gaaggaaban oo ayan ku duulin, aadse u qurux badan (kuwa haldhaaga); warriile.

(Hiyi-ga)

Kasha dadka oo wax waliba ku soo dhacaan; kal; laab; qalbi, cindi.

(Hogfa-ha)

(magac kooxeed; keli: hogof) iin cagaha gasha; labadooda madax baa toostoosnaanta iyo sinsinnaantu ka ba'daa oo inta mid waliba xagga gudaha u soo qalloocato, isku soo jeesta; qallaafo.

(Karrays-ta)

Lafaha labada ah, oo mid waliba dhinac madax kaga hayso lafsakaarta, dhinacna meesha lafta garabka iyo cududda madaxeeda kore ku kulmaan, middood; kalxan.

(Khaatima-da)

Waxa ama sida wax waliba ku dhammaadaan, ku danbeeyaan; cirib; ciribdanbeed.

(Madhaafaan-ka)

1. Heerka wax waliba lee yihiin oo ayaan dhaafi karin.

2. Wax walba kan ugu wanaagsan; door; xulanti.

(Qaab-ka)

1. Jaangooyada iyo muuqaalka jir waliba lee yahay; abuur; baxaalli.

2. Sida wax loo dhisay ama loo qaabiyey.

3. Hab; hannaan.

4. Caano garoor ah.

5. Caano yar oo garoor ah oo caanaha dhayda ah lagu daro, si ay durba garoor u noqdaan; salsal; gundhig; khamiir.

1. (Qab-ka) Sida qof waliba isu qabo inuu yahay; qiimaha iyo sharafka, qof waliba is moodayo inuu lee yahay; islaweyni; amarti; kibir; han.

2. (Qab-ta) Bir dugaagga lagu dabo.

(Saami-ga)

Wax la saanyoonayo, qaybta qof waliba gooni u helo; qori.

(Sed-ka)

1. Wax la wadaago qaybta qof waliba gooni uga hela hayo.

2. (cunno) qayb go'an oo dowlad (ama maamul kale) cid ku masruufto; (ama sad).

(Shuyuuciyad-da)

Hab siyaasad iyo dhaqaale iyo bulsho isugu jira oo ka dhashay baabbi'inta hantida gaar ahaaneed - jaad kasta ha ahaatee - iyo qofka oo qof kale ku dulnoolaada; wuxuu wadareeyaa hantida iyo wixii wax soo saara ama lagu soo saaro, iyo waxaas la soo saaray wadaaggooda, iyadoo qof waliba mutaysanayo oo wax u helayo sida baahidiisu tahay ama inta ay le'eg tahay.

(Subac-a)

1. Hab gaar ah oo Soomaalidu wadajir quraanka u akhrido (iyadoo dibadda laga wada akhriya hayo, oo qof waliba aayad qaadana hayo. baa wadajir aayadda dhammaadkeeda loo wada hooriyaa).

2. Quraanka oo toddoba meelood loo qaybshey, meeshi (qaybtiiba maalmaha toddobaadka middood baa lagu magacaabay: - isniinaad, - axadaad, kd.).

alan¹: m.l (almo/-nno, m.dh) Xubnaha geedka qasabka middood.

alan²: m.l (almo/-nno, m.dh) (naxwe) Erey waxaa loo qaybin karaa xubno tiradooda la mid ah inta shaqal uu leeyahay ereygaas (sida madax -> ma-dax); xubin waliba waxaa lagu magacaabaa alan; erey wuxuu noqon karaa hal alanle (cir), laba alanle (ma-dax), saddex alanle (dib-ka-be), iyo wixi lamida; xusuusnaada in shaqalka dheer lagu tiriyo hal shaqal ama hal cod (ii, aa iyo wixi lamida) sida shibanayaashan oo kale - dh, sh, kh, oo aan la kala qaybin karin.

astaan¹: m.dh (-aamo, m.l) Summad. la-mid: asto.

astaan²: m.dh (-aamo, m.l) (naxwe) Curiye muhim ah oo dhisa unugga ugu yar ee hadalka; astaan afeed baa lagu magacaabaa xiriirka ka dhexeeya macnaha (nuxurka ereyga) iyo lafdiga (qaabka ereyga). “A. kooban”: hal erey ama in ka badan oo la soo koobo, badanaana waxaa la qaataa erey waliba xarafkiisa ugu horreeya. Tusaale: “sh. = shilin, U.N. = United Nations”.

astaan³: m.dh (-aamo, m.l) (daawo) Tilmaan cudur leeyahay ama isbeddel hab hawleedyo jirka oo bukaanka laftigiisu dareemo. la-mid: asto.

fal¹: m.l (-lal, m.l) 1. Wax qabad; samays. 2. Ficil. 3. Sixir. 4. la-mid: falid.

fal²: m.l (naxwe) Qayb ka mid ah koox naxweedda isbedbeddesha, waxayna tilmaantaa wax la sameeyo ama wax la ahaado. Tusaale: “Guuleed wuu yimid”, “Sucaad way kortay”. F. gudbe: waxaa lagu magacaabaa fal u baahan layeele toosan si uu u hawlgalo sida “arag”, “cun”, “taabo”. Tusaale: “Sabriye ayaa tufaaxa cunay”; f. magudbe: fal aan oggolaanayn in uu si toos ah u yeesho layeele sida “soco”, “buub”, “weynow”. Tusaale: “Ismahaan baa soo socota”, “Ismahaan baa u soo socota dugsiga”; f. sifo: waxaa jira falal aan muujinayn waxa uu qabto yeeluhu, balse muujiya xaaladda uu ku suganyahay iyo sifadiisa; falalkani waxay mar waliba ay ku tiirsanyihiin fal “ahaansho”. Tusaale: “Gabadhu way wanaagsantahay”.

fal³: f.g1 (-alay, -ashay) 1 . Wax samayn. Tusaale: “Arrintan anigaa falay”. 2. Wax sixrid. 3. Beer qodid. Tusaale: “Beertii baan soo falay”. 4. Dhul bannayn. Tusaale: “Ciisaa dhabbe falay”. 5. Harag jilcin.

m.l (daawo) Mid ka mid ah dhuumaha hawada ee sambabka. Hunguri cadku wuxuu u qaybsamaa laba f. h. oo waaweyn, iyada oo sambab waliba mid leeyahay kuwaas oo u sii kala qaybsama f. h.yaal yaryar, kaddibna noqda farac hunguri yarayaal.