naxwe

a: (a')

Xarafka koowaad oo Alifka Soomaalida. Waa shaqal.

-a: (naxwe) qodob raaca ereyada lab oo kelida ah oo 6 shibbane ku dhammaada (c, h, kh, q, x iyo hamsa, sida: magac-a, daah-a, jookh-a, maraq-a, madax-a iyo go'-a).

(Fal-ka)

1. (naxwe) qayb weyn oo qaybaha ereyada kamid ah: waxay tilmaamaan wax la fala hayo ama wax jira ama wax dhacaya ama si la yahay ama lagu sugan yahay; waxaa u sal ah oo ay ka soo dillaacaan ama ay ku dhisan yihiin 'magacyada falka' sida cunid, gabyid, marin, xumayn, goyn, qabasho, siin, ahaansho, lahaansho, kd.

2. Waxqabad; samays; yeel.

3. (senen) farsamo ku dhisan aqoon qarsoon oo la moodo inay saamays weyn leedahay oo cid wax lagu yeeli karo ama lagu tari karo; jaadad badan buu u kala baxaa; falfal; sixir.

(Ficil-ka)

Jacayl kulul iyo hiillo qof u qabo dad gaar ah ama tolkiisa ama dhulkiisa ama qarankiisa; hiillo; danaano (ama ficilo).

2. (naxwe) Fal.

(Gaar-ka)

a) Waxa uu ka dhashay ama uu la magacwadaago, ka baxsan; aan u ekayn; duwane. b) Dhinac, gooni. c) (naxwe; magac guud iyo magac gaar) magac guud = nin, magaalo, bad; magac gaar: Liibaan, Xamar, Afrika. d) Hurguun ka yimaada nabar aan dhiig ka iman, siiba kan qodaxdu muddo.

Erey ulajeeddada hadalka ama tixda kol, wax lays fara hayo ka dhiga (sida: wiilku hilibka ha cuno; wiilashu hilibka ha cuneen), kolna wax laysu diida hayo (sida: ha cunin; ha cunina).

-ha - (naxwe) toddobada qodob mid kamid ah: wuxuu raacaa ereyada kelida ah oo lab oo -e ku dhammaada iyo kuwa kooxda ah oo -o ku dhammaada sida fure (fura-ha) iyo faro (fara-ha).

(Hakad-ka)

1. Joogsad yar oo uu joogsado ama la joojiyo wax socona hayey ama dheerayna hayey; iscelin yar.

2. (naxwe) astaanta (,).

(Icraab-ta)

(naxwe) Rogrogidda ereyada iyo tixaha.

Erey tixda ulajeeddooyin badan oo kala gaar ah u yeela; wuxuu badanaa muujiyaa: meel laga dhaqaaqay, meel laga yimid ama laga soojeedey, wax kala go'ay ama kala durkay, wax la isu foodinayo ama la simayo, kd. (Balcad buu ka yimid; alif-ka-ya'; qalin buu jeebkiisa ka soo baxshey; ceelku aqalka waa ka fog yahay; arrinta wax ka qabo; Marka waxaa ka weyn Xamar; magaaladii qofna waa aan ka garan waayey; baqdin baa ilmaha ka dhawaajisay: afar labo ka gooya: wiilka beenta ka daaya; ...) kolka shaqal aan loo dhexayni ka hormaro, wuxuu noqdaa -ga; (sida: Guuleed iga weyn; naga taga).

-ka — (naxwe) Labada qobod oo dhabta ah (kan kale waa -ta oo qodbaha kale ka farcamaan, midkood; waxaa ka farcama -ga, -ha, -a; wuxuu raacaa magacyada lab oo ku dhammaada B, D, F, L, N, R, S (Sh).

(Magac-a)

1. Erey ama tix, qof ama wax kale magac looga dhigay oo loogu yeero.

2. War wanaagsan oo qof u meel mara; caannimo; sharaf; dheg; maqaal.

3. (naxwe) Qayb weyn oo qaybaha hadalka kamid ah: waxay magac u noqon karaan, qof ama nafley ama wax kaleba; waxay kaloo magac u noqdaan, wax la falay ama la falayo ama si la yahay ama sah kolkaas lagu sugan yahay, ... (Guuleed, Maryan, faras, fardo, aqal, aqallo, gabar, oday, wiyil, qansax, run, deeq, dumar, lo', talo, talis, talin, taliye, Soomaali, Carab, Xamar, Afrika, ...).

(Magacuyaal-ka)

(naxwe) Qaybaha hadalka middood gasha jagada magaca (aniga, isaga, iyaga; adiga, iyada, idinka, annaga, innaga, kd.).

(Mesder-ka)

(naxwe) Xididka ama magaca hawsha falku qabanayo.

(Qodob-ka)

1. (naxwe) Qaybaha hadalka qayb kamid ah oo magaca lagu dabakaro (sida nin, ninka; naag, naagta).

2. Xubnaha sharciga ama qaanuunka iyo wixii u eg, kolka ay xaashida ku qoran yihiin.

2. Waxyaalaha wargeysyada ku qoran, mid mid; maqaalad.

4. Musmaar.

(Shed-ka)

(naxwe) Shibbaneyaasha qaarkood oo dhawaaqooda la adkeeyo oo laballabada (-dd-, -bb-, -rr-, kd.) loo dhigo.

(Tilmaan-ta)

1. Astaamaha ama calaamooyinka, wax ama qof, gaar u lee yahay, oo hadal lagu sheego: baadisooc.

2. (naxwe) qaybaha hadalku u kala baxo, qayb ka mid ah: waa magacyo ama ereyo tilmaama sida waxa magaca lihi u eg yahay, ama ku sugan yahay, ama meesha uu joogo, ... (wiil yar; hadal wanaagsan; meel fog; maro cusub; aqalkayga; geedkaas).

(Waqaf-ka)

1. Hanti si sharci ah loogu wareejiyo - samafal aawadi - maamul ama urur ama cid u baahan, oo aan dabadeed la kala xigin.

2. (naxwe) joogsi; hakad.

-do

(naxwe) Qodob magacyada dheddig oo kelida ah qaarkood iyo kuwa lab oo kooxda ah qaarkood raaca oo caddeeya (ri-da, mara-da, lo'-da, bad-da: wadaadda-da, aqalla-da, dibi-da, walaalla-da).

-ga

(naxwe) toddobada qodob mid kamid ah: wuxuu raacaa ereyada lab oo kelida ah oo ku dhammaada shaqallada '-i' iyo '-aa' sida guri-ga, maroodi-ga, gabayaa-ga, dilaa-ga; ama kuwo kaloo lab (keli/koox) oo ku dhammaada shibbaneyaasha '-g', '-w', '-y', sida xoog-ga, arag-ga, galow-ga, lo'yow-ga, say-ga, fay-ga.

-sha

(naxwe) qodob raaca ereyada dheddigga u dhawaaqa oo l ku dhammaada, sida il (isha), bil (bisha), ceelal (ceela-sha), odayaal (odayaa-sha).

-ta

(naxwe) Labada qodob oo dhabta ah oo qodbaha kale ka farcamaan midkood (midka kale waa -ka); waxaa ka farcama -da iyo -sha. Waxaa qaata magacyada dheddig oo ku dhammaada B, F, G, N, R, S.

af¹: m.l (afaf, m.l) 1. Xubinta nafleydu ay wax ku cunto oo bushimaha, carrabka iyo ilkuhu ay ku yaalliin. 2. Dhinaca ay middidu wax goyso. 3. Waddo, tog, xarig iyo wixi lamida dacalka ay ka bilowdaan. 4. Wax guda leh meesha wax looga shubi ama gelin karo. 5. A. leh: sida fiican ee birta la adeegsadaa wax u goyso.

af²: m.l (afaf, m.l) 1. (naxwe) Hadal ay bulsho u adeegsato sidii ay isku wargaarsiin lahayd, luqad. 2. A. guud: af ka dhexeeya ummad isku qaran ah, waxaana loo adeegsadaa siiba xagga warbaahinta iyo waxbarashada; a. qoraal: qaab afeedka la adeegsado marka wax la qorayo, kaasoo u dhow ama la xariira qaabka suugaanta, sidaa daraaddeed wuu ka adagyahay, siiba xagga weereynta, qaabka afka ee tiraab ahaan loo adeegsado; a. tirabeed: qaab afeedka la adeegsado marka si caadi ah loo hadlayo; a. maldahan: hadal daboolan oo duluc ama ujeeddo kale ay ku dhex qarsoontahay; wuxuuna xallad u yeela siiba hadalka suugaanta.