ka_fog

(Ag-ta)

Meel ku dhow ama u dhow; aan ka fogeyn.

(Badweyn-ta)

1. Bad weyn oo xeebta ka fog.

2. Badda qaybaheeda waaweyn oo shanta ah, mid ka mid ah (Badweynta Atlaantik, Badweynta Deggan, Dadweynta Hindi, Badweyn-Barafta Woqooyi iyo Badweyn-Barafta Koofure).

(Caagid-da)

(wax) iska goyn, ka go'id; ka fogaan; geyid la'aan; naftiisa u diidid.

(Dheerayn-ta)

1. Wax dheereeya ahaansho; orod badi.

2. Wax dheer ka dhigid; dhererka u kordhin.

3. (ka dheerayn) a) Tartanka ka orod badin; dhiqid. b) Ka fogayn; ka durkin. c) Labo is le'ekaa midkood, dhererka wax ugu darid.

Erey tixda ulajeeddooyin badan oo kala gaar ah u yeela; wuxuu badanaa muujiyaa: meel laga dhaqaaqay, meel laga yimid ama laga soojeedey, wax kala go'ay ama kala durkay, wax la isu foodinayo ama la simayo, kd. (Balcad buu ka yimid; alif-ka-ya'; qalin buu jeebkiisa ka soo baxshey; ceelku aqalka waa ka fog yahay; arrinta wax ka qabo; Marka waxaa ka weyn Xamar; magaaladii qofna waa aan ka garan waayey; baqdin baa ilmaha ka dhawaajisay: afar labo ka gooya: wiilka beenta ka daaya; ...) kolka shaqal aan loo dhexayni ka hormaro, wuxuu noqdaa -ga; (sida: Guuleed iga weyn; naga taga).

-ka — (naxwe) Labada qobod oo dhabta ah (kan kale waa -ta oo qodbaha kale ka farcamaan, midkood; waxaa ka farcama -ga, -ha, -a; wuxuu raacaa magacyada lab oo ku dhammaada B, D, F, L, N, R, S (Sh).

Erey tilmaama wax lab oo qofka hadla haya ka fog, kaas iyo koo-na, ka weecsan.

Erey tilmaama wax ama qof jooga meel kan hadla haya ka fog.

Erey tilmaama oo farta ku fiiqa waxyaalo ama dad ama nafley kale oo qofka hadla haya ka fog; kuweer; kuwoo.

(Miyi-ga)

Dhul aan la degganayn oo magaalooyinka ka fog; baaddiye.

(Qubbad-da)

1. Dhis qaabab badan leh oo badanaa u eg kubbad la kala baray barkeed ganboon, oo masaajiddada iyo kiniisadaha iyo xabaalaha iyo guryaga qaarkoodba laga kor dhiso.

2. Badweynta xeebaha ka fog.

(Saca-ha)

(xiddigo) Cuntubyada xiddigaha kuwa ugu cadcad mid ka mid ah; waxay ku yaalliin lixaha iyo cadaadka agtooda, meel aan diillincaanoodda ka fogeyn; waxaa lagu sheegaa ninkii diley hashii Nebi Saalax oo cirka lagu salbay.

Erey tilmaama wax dheddig oo qofka hadla haya ka fog, taas iyo toona, ka weecsan.

(Wallac-a)

Xanuun ku dhaca dumarka uurka cusub leh; waxaa lagu yaqaan madax-wareer, mantag, candhuufo badni, rag-ka-fogaansho, ...

(Warac-a)

1. Qof dhawrsoon oo wixii macsi ah ama macsi lug ku leh, ka fogaada, ka dheeraada.

2. Ragannimo leh (geesi, deeqsi, ...).

1. Xumo ka fog, ka dheer; taasna daa; maya.

2. Erey la yiraahdo kolka wax loo bogo; baga! (ama xaasha).

(Xer-ta)

(magac wadareed: nin xer ah; niman xer ah; naag xer ah)

1. Ardada dugsiyada sare iyo jaamacadaha dhigata.

2. Ardada waaweyn oo waxbarasho darteed meel u joogta oo lagu jilo.

3. Wax kasta (xoolo, dad) oo meel cidda ka fog la geeyo, ama taga, ...

Koo¹: mu.ti.l (kuwoo, w) Mgacuyaal tilmaame oo lab, oo wax qofka hadlaya aad uga fog oo farta la isugu fiiqayo lagu tilmaansado.

koo²: mu.ac.l (kuwoo, w) 1. Magacuyaal aan cayinnayn oo lab ah oo tilmaama wax ama qof jooga meel kan hadlaya ka fog. 2. (t) la-mid: kow.

f.mg3 (-ooday, -ootay) Ka a.: qof, wax sharaftiisa wax u dhimi karo ka fogaan.

m.l (-rgo ..., m.l) (daawo) Xaalad arag oo ay fallaaraha ifku ku dhacayaan meel ka horreysa xuubka aragga (reetina); wixii yaal meel ka fog lix mitir si fiican looma arko, isha oo la khasbana laguma sixi karo. Waa in la qaato murayadaha indhaha oo takhtarku u qoray.

badweyn¹: m.dh 1. Biyo badeed badan, dhul aad u ballaaran ku fadhiya oo adduunka u kala qeybiya qaarado, sida Atlaantigga, Hindiya iyo wixi lamida. 2. Meel badda dhexdeeda ah oo xeebta ka fog.

badweyn²: m.dh (-nno, m.dh) (juqraafi) Gogol biyo cusbo leh ah oo ku wareegsan dhul weyneyaasha dunida. Biyahaas iyaga ah waxaa loo qaybiyaa dhawr qaybood oo waaweyn, dhammaantood waxay dabboolaan 71% ee dusha dunida.